______________________

Ciasne przejście o stromych ścianach

instalacja dźwiękowa i performans

10 / 10 / 2021 - 28 / 12 / 2021

zamówienie Festiwalu Prawykonań / Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia

premiera podczas 9. Festiwalu Prawykonań "Polska Muzyka Najnowsza" w Katowicach

Po zdjęciu tytułu z afisza, w kulisach następuje rozszczelnienie całości, którą tworzyły wszystkie elementy spektaklu operowego. Wykonawcy schodzą ze sceny, publiczność opuszcza przestrzeń widowni, partytury zostają zwrócone do bibliotek, kostiumy i scenografia zmagazynowane. Elementy spektaklu pozbawione kontekstu, który narzucał im ich funkcje i nadawał status dzieła sztuki, stają się poprodukcyjnym odpadem. Nie są własnością swoich twórców – pozostają w posiadaniu instytucji, która jednak ani przywraca je na scenę, ani poddaje utylizacji. Dopiero konieczność zwolnienia przestrzeni w magazynie może stać się nowym otwarciem dla ich historii, bez obowiązku do współdziałania na jednej scenie w służbie Gesamtkunstwerku (gesamt – wspólne, Kunstwerk - dzieło).

Punktem wyjścia dla instalacji dźwiękowej Ciasne przejście o stromych ścianach jest element scenografii – horyzont teatralny z inscenizacji opery Walkiria Ryszarda Wagnera – mierzący 36 metrów długości i 7 metrów szerokości, podwójnie impregnowany przeciwpożarowo, ręcznie malowany, płócienny brezent. Podczas przedstawień, zwieszany ze sztankietu w głębi sceny, zamykał swoją powierzchnią przestrzeń należącą do spektaklu. Po czternastu przedstawieniach, trafił w 1989 roku do magazynu i pozostał w nim przez kolejne 30 lat. W 2019 roku, zdaniem pracownika teatru, którego praca polegała na uporządkowaniu magazynu, odcięcie znajdujących się na rewersie horyzontu stempli pozwala na traktowanie go jak zwykłego kawałka tkaniny. W ten sposób możliwa staje się jego relokacja do foyer siedziby NOSPR w Katowicach i reinterpretacja, której sednem jest pojęcie nieszczelności.

Tytułowe Walkirie z opery Ryszarda Wagnera opiekowały się duszami, które uchodziły z poległych w bitwie wojowników, kiedy ich ciała w wyniku otrzymanych ran traciły swoją szczelność. Utrata kontroli nad fizyczną szczelnością nie jest jednak tylko elementem mitycznej opowieści – jest stawką w wykonywaniu na żywo dzieła operowego przez realne ciała kobiet. Stawiające głosowi ponadludzkie wymagania, partie wokalne Walkirii niosą w sobie ryzyko wywołania nieszczelności krtani – stanu, w którym podczas śpiewu fałdy głosowe nie stykają się na całej swojej długości. Powietrze przedostające się w niekontrolowany sposób przez powstałą szczelinę słyszalne jest jako charakterystyczny przydźwięk. Opisywany stan dyskwalifikuje z udziału w wykonaniu, sposobem na jego odwrócenie jest zaniechanie używania głosu – zamknięcie ust.

Dźwięk nieszczelności może być właściwością głosu, ale i architektury – pojawić się może w każdym miejscu przejścia między wnętrzem a zewnętrzem. Na scenie, jednym z takich miejsc przejścia jest teatralny horyzont (ze starogreckiego horízōn (kýklos) – oddzielający (krąg)). Jako element scenografii, odgradza on od siebie to, co ukrywane za sceną od tego, co pokazywane widowni; stanowi tło spektaklu i tłumi jego dźwięki. We foyer NOSPR występuje solo i tworzy krąg, który szczelnie zamyka przed spojrzeniem widza to, co w teatrze byłoby spektaklem odgrywającym się na jego tle; zamiast tłumić dźwięki, tworzy dla nich rozległą i otwartą czarę. Ze sceny horyzont wychodzi do foyer, z teatralnego krajobrazu nocy, na światło dzienne.

Ciasne przejście o stromych ścianach opowiada historię pojedynczego obiektu, który zostaje odzyskany z operowego Gesamtkunstwerku. Staje w sprzeczności z ideą całości większej niż suma swoich elementów, a robi to dzięki nieszczelności struktur zarządzających zawartością magazynów instytucji teatralnych.